Σκέψεις βίας: Ιδεοληψίες ή Παραληρητικές Ιδέες; Με άλλα λόγια, απλά άγχος ή ψύχωση;

Η Ψυχαναγκαστική – Καταναγκαστική Διαταραχή εκτιμάται ότι αφορά το 1 με 3% του γενικού πληθυσμού. Οι έρευνες δείχνουν ότι το 31,8% του πληθυσμού με ΨΚΔ θα εμφανίσει Ψυχαναγκασμούς με περιεχόμενο βίας. Οι Ψυχαναγκασμοί βίας είναι περισσότερο συχνοί από ότι πιστεύουν οι πάσχοντες, οι οποίοι είθισται να θεωρούν πως κάτι τόσο τρομακτικό συμβαίνει μόνο στους ίδιους και σε κανέναν άλλον.

Για τους ανθρώπους που πάσχουν από Ψυχαναγκαστική Καταναγκαστική Διαταραχή (ΨΚΔ), οι έντονοι ψυχαναγκασμοί γίνονται μια τεράστια πηγή άγχους και δυσφορίας. Οι ψυχαναγκασμοί ή αλλιώς Ιδεοληψίες είναι οι έντονες και επίμονες σκέψεις που υπάρχουν στο μυαλό τους και τις οποίες αδυνατούν να αποβάλουν. Οι σκέψεις αυτές συχνά γίνονται ανεπιθύμητες εικόνες στο μυαλό του ατόμου, προκαλώντας του υπέρμετρο άγχος, αμφιβολία και σύγχυση. Το άτομο δεν θέλει να έχει αυτές τις σκέψεις αλλά αδυνατεί να ξεφύγει από αυτές. Μια μορφή της ΨΚΔ είναι οι Καθαροί Ψυχαναγκασμοί (μετάφραση του όρου Pure O) όπου το άτομο κατακλύζεται από επίμονες αγχωτικές σκέψεις (ψυχαναγασμοί) αλλά δεν προβαίνει σε καταναγκαστικές τελετουργίες ορατές εξωτερικά προκειμένου να ανακουφιστεί από το άγχος των σκέψεων αυτών. Στην περίπτωση αυτή οι καταναγκασμοί είναι νοητικοί. Το άτομο δηλαδή που πάσχει από Pure O θα προσπαθήσει να ανακουφιστεί από το άγχος της σκέψης «Κι αν  πάρω το μαχαίρι τώρα και σκοτώσω κάποιον;» εκτελώντας στο μυαλό του μια σειρά νοητικών καταναγκασμών όπως:

Νοητική ανασκόπηση: αναζήτηση όλων των αποδείξεων από τη ζωή του ότι δεν είναι κακός άνθρωπος, ότι δεν έβλαψε ποτέ κανέναν άρα δεν θα σκοτώσει και τώρα κοκ

Νοητική εξουδετέρωση: Αντικατάσταση μιας αγχώδους σκέψης με μια άλλη σκέψη πιο ουδέτερη ή θετική. Για παράδειγμα μπορεί να λέει από μέσα του μια ανακουφιστική πρόταση όπως: «Είμαι οκ, δεν θα κάνω κακό σε κανέναν»

Μια κατηγορία τέτοιων σκέψεων που γίνονται συνήθως βασανιστικές για τους ανθρώπους που πάσχουν από Pure O είναι οι σκέψεις βίας. Το άτομο σκέφτεται ή κατακλύζεται από εικόνες σκηνών βίας στις οποίες συνήθως είναι ο θύτης. Μπορεί να σκέφτεται ότι σπρώχνει κάποιον από το μπαλκόνι, ότι χτυπάει βίαια τον συνομιλητή του ή  τον μαχαιρώνει μέχρι θανάτου. Μπορεί ακόμα να σκέφτεται ότι βλάπτει με θανάσιμο τρόπο τον ίδιο του τον εαυτό.  Ως εκ τούτου, βιώνει έντονο άγχος όταν βρίσκεται κοντά σε αντικείμενα που μπορεί να αποτελέσουν όπλα, όπως μαχαίρια  ή άλλα αιχμηρά αντικείμενα ή σε καταστάσεις που «ευνοούν» την πραγμάτωση μιας σκέψης πχ μπαλκόνια, γκρεμοί, απόμερα μέρη κτλ. Να σημειωθεί εδώ ότι η βία στις σκέψεις/εικόνες, μπορεί να ασκείται φαντασιακά προς πρόσωπα ιδιαίτερα οικεία. Το άτομο δηλαδή που βιώνει ψυχαναγκασμούς βίας κατακλύζεται από σκέψεις ότι βλάπτει θανατηφόρα, πολύ κοντινά και αγαπημένα του άτομα, γεγονός που εκτοξεύει το άγχος του στα ύψη.

Όπως είναι αναμενόμενο, το βίωμα των ανθρώπων αυτών γίνεται ιδιαίτερα δυσάρεστο και τρομακτικό. Το μυαλό τους παίρνει κυριολεκτικά φωτιά από τις ατελείωτες σκέψεις και την υπερανάλυση: «Τι μου συμβαίνει τώρα; Γιατί το σκέφτομαι αυτό; Μήπως τελικά το κάνω; Θέλω να το κάνω; Τι θα γίνει αν το κάνω; Γιατί δεν μπορώ να σταματήσω να το σκέφτομαι; Α τώρα είμαι ήρεμος….γιατί; Πόσο θα κρατήσει; Μήπως τρελαίνομαι; κ.ο.κ.). Η σκέψη ότι το βίωμα αυτό συνιστά τρέλα, δηλαδή ψύχωση, είναι από τους πιο κοινούς φόβους των ανθρώπων που πάσχουν από Ψυχαναγκαστική Διαταραχή.

Υπάρχουν ωστόσο κάποιες θεμελιώδεις διαφορές ανάμεσα στις Ψυχαναγκαστικές σκέψεις της ΨΚΔ και τις Παραληρητικές Ιδέες που συναντούμε σε διάφορες ψυχιατρικές καταστάσεις και κυρίως στην Ψύχωση. Στόχος του παρόντος άρθρου είναι να περιγραφούν όσο γίνεται καλύτερα αυτές οι διαφορές καθώς είναι σημαντικό για τον πάσχοντα να μπορέσει να πειστεί για την διάγνωση του προκειμένου να επιλέξει την κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση.

Επίγνωση

Τα άτομα που βιώνουν Ψυχαναγκασμούς, ξέρουν κατά βάθος ότι οι σκέψεις τους είναι υπερβολικές ή παράλογες απλά δυσκολεύονται να τις αποβάλουν. Έχουν με άλλα λόγια επίγνωση της δυσλειτουργικότητας των σκέψεων τους. Έτσι έναν άτομο με έντονες ιδεοληψίες βίας, καταλαβαίνει ότι οι σκέψεις του αυτές δεν αντιπροσωπεύουν την βούληση του και για αυτό του προκαλούν έντονο άγχος.

Αντίθετα, τα άτομα που έχουν Παραληρητικές Ιδέες, πιστεύουν απόλυτα στις σκέψεις αυτές και δεν θεωρούν ότι κάτι πάει λάθος με αυτές. Παράδειγμα μιας Παραληρητικής Ιδέας είναι « Η κυβέρνηση ελέγχει το μυαλό μου με ραδιοκύματα μέσω δορυφόρου». Το άτομο λοιπόν που πιστεύει ότι εξωγενείς παράγοντες ελέγχουν το μυαλό του, δεν αμφιβάλει για αυτή τη σκέψη, δεν αντιλαμβάνεται ότι είναι κάτι που δεν ισχύει, αντίθετα την αντιμετωπίζει σαν πραγματικότητα και ενδεχομένως λαμβάνει και τις απαραίτητες ενέργειες για το αποτρέψει

Σύντονη με το «Εγώ»

Οι Ψυχαναγκαστικές σκέψεις δεν είναι σύντονες με το Εγώ. Αυτό σημαίνει πως τα άτομα που πάσχουν ΨΚΔ ή ακόμα και Pure O νιώθουν τις σκέψεις αυτές ως ξένες προς τον εαυτό τους. Οι ψυχαναγκαστικές σκέψεις ενοχλούν όχι μόνο γιατί είναι αρνητικές και επίμονες αλλά και γιατί το περιεχόμενο τους δεν ταιριάζει καθόλου με την προσωπικότητα του ατόμου. Η συνειδητοποίηση αυτή προκαλεί τεράστιο άγχος στα άτομα με ιδεοληψίες βίας. Δεν μπορούν εύκολα να αποδεχτούν ότι υπάρχουν στο μυαλό τους τόσο ενοχλητικές εικόνες και σκέψεις βίας, ενώ τα ίδια τα άτομα δεν σκέφτηκαν ή θέλησαν ποτέ να βλάψουν κάποιον.

Εν αντιθέσει, τα άτομα που κατακλύζονται από Παραληρητικές Ιδέες στα πλαίσια μιας Ψυχωτικής Διαταραχής δεν νιώθουν να μην ταιριάζουν οι σκέψεις με τον εαυτό τους. Αφήνονται σε αυτές, τις αντιμετωπίζουν και τις βιώνουν ως πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που τους «ρουφάει» και χάνονται μέσα σε αυτήν.

Αποδοχή ή Αμφισβήτηση

Τα άτομα με Ψυχαναγκαστικές Διαταραχές παλεύουν μέσα στο μυαλό τους με ατελείωτα ερωτήματα. Ακριβώς επειδή οι σκέψεις τους δεν είναι σύντονες με το «εγώ» τους και με την έννοια του εαυτό τους όπως την βίωναν μέχρι πριν, κατακλύζονται από σκέψεις αμφισβήτησης. Παραδείγματα κάποιων σκέψεων είναι τα ακόλουθα:

« Γιατί μου συμβαίνει αυτό;»

 «Το θέλω όντως να κάνω κακό σε κάποιον;»,

«Αν δεν το θέλω, γιατί το σκέφτομαι;»,

«Μήπως δεν έχω ΨΚΔ και έχω κάτι άλλο;»

«Γιατί κάνω τώρα αυτή τη σκέψη; Τι σημαίνει;»

«Και αν όντως στο τέλος βλάψω κάποιον;»

Αναστοχάζονται διαρκώς πάνω στην εμπειρία τους ακριβώς επειδή είναι δύσφορη και τους κάνει να νιώθουν έξω από τον εαυτό τους. Αμφισβητούν την κρίση τους, αμφισβητούν τις σκέψεις τους, συχνά αναρωτιούνται και για την ορθότητα της διάγνωσης. Είναι δύσκολο να πειστούν ότι πρόκειται για Αγχώδη Διαταραχή και αναζητούν άλλες διαγνώσεις. Προσπαθούν να καταλάβουν, να βρουν μια εξήγηση αλλά δεν φαίνεται συχνά να πείθονται και από καμιά.

Στην περίπτωση των ανθρώπων που πάσχουν από Ψυχωτική Διαταραχή, οι πεποιθήσεις τους, όσο παράλογες ή περίεργες και αν είναι, είναι η απόλυτη αλήθεια τους. Δεν τις αμφισβητούν, δεν προβληματίζονται για το αν ισχύουν η όχι. Είναι βέβαιοι ότι ισχύουν.

Επαφή με την πραγματικότητα

Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις δύο διαγνώσεις, Ψυχαναγκαστική Διαταραχή ή Ψύχωση, ψυχαναγκαστικές σκέψεις ή παραληρητικές ιδέες ή πολύ πιο απλά άγχος ή τρέλα, είναι η επαφή με την πραγματικότητα. Οι άνθρωποι με ψυχαναγκασμούς, όσο έντονοι και αν είναι και όσο και αν κάνουν την καθημερινότητα τους μαρτυρική, διατηρούν την επαφή τους με την πραγματικότητα. Μπορεί να υπάρχει ο φόβος ότι θα τρελαθούν από τις πολλές σκέψεις που κατακλύζουν το μυαλό τους. Μπορεί να υπάρχει κούραση και ψυχική φθορά. Παραμένουν ωστόσο σε επαφή με την πραγματικότητα και δεν ζουν σε μια παραποιημένη εκδοχή της.

Στις Ψυχώσεις το άτομο χάνει την επαφή του με την πραγματικότητα. Ζει σε έναν κόσμο κυριευμένο από της Παραληρητικές του ιδέες και ενδεχομένως και από ψευδαισθήσεις ή παραισθήσεις. Δεν αντιλαμβάνεται τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο που τα αντιλαμβάνονται οι υπόλοιποι και δεν μπορεί να επικοινωνήσει με όλους τους συμβατικούς τρόπους που επικοινωνούν οι άλλοι. Αυτό που συχνά λέω σε θεραπευόμενους που ταλανίζονται από ψυχαναγκαστικές σκέψεις και ζητούν εναγωνίως μια διαβεβαίωση ότι δεν έχουν τρελαθεί είναι το εξής: «Αν είχες τρελαθεί δεν θα ήσουν αυτή τη στιγμή εδώ να κάνουμε αυτή την συζήτηση!» Και αυτό είναι η αλήθεια. Κανένας ψυχωτικός δεν αναζητά ανακούφιση διερωτώμενος αν οι σκέψεις του είναι φυσιολογικές ή όχι. Ούτε είναι σε θέση, τουλάχιστον όσο βρίσκεται μέσα σε ψυχωτικό επεισόδιο, να συζητήσει με πλήρη επίγνωση για αυτό που του συμβαίνει.

Η Ψυχαναγκαστική – Καταναγκαστική Διαταραχή εκτιμάται ότι αφορά το 1 με 3% του γενικού πληθυσμού. Οι έρευνες δείχνουν ότι το 31,8% του πληθυσμού με ΨΚΔ θα εμφανίσει Ψυχαναγκασμούς με περιεχόμενο βίας. Οι Ψυχαναγκασμοί βίας είναι περισσότερο συχνοί από ότι πιστεύουν οι πάσχοντες, οι οποίοι είθισται να θεωρούν πως κάτι τόσο τρομακτικό συμβαίνει μόνο στους ίδιους και σε κανέναν άλλον. Αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό αν λάβει κανείς υπόψη πόσο δύσκολο είναι να μοιραστεί ένας άνθρωπος με ψυχαναγκασμούς βίας τις σκέψεις του με τους άλλους. Ο φόβος ότι θα τον θεωρήσουν τρελό και θα χάσει τους αγαπημένους του ανθρώπους υπερισχύει έναντι της ανάγκης τους να μιλήσουν για το πρόβλημα τους. Ενώ εύκολα πλέον μοιραζόμαστε τις κρίσεις πανικού, δύσκολα μπορούμε να μιλήσουμε για άλλα συμπτώματα άγχους όπως οι Ψυχαναγκασμοί.

Εν κατακλείδι οι επίμονες σκέψεις τις οποίες το άτομο αδυνατεί να αποβάλλει και του επιφέρουν υπέρμετρο άγχος και δυσφορία μπορεί να είναι Ψυχαναγκασμοί. Ακόμα και αν το περιεχόμενο τους είναι άκρως τρομακτικό, όπως οι σκέψεις βίας, η σχέση του ατόμου με τις σκέψεις αποτελεί καθοριστικό παράγοντας διαφοροδιάγνωσης. Στην Ψυχαναγκαστική Διαταραχή, τα άτομα δεν μπορούν να αποβάλουν τις σκέψεις τους αλλά τους προκαλούν τεράστια δυσφορία. Στις Ψυχωτικές Διαταραχές οι πάσχοντες έχουν παράλογες σκέψεις και πεποιθήσεις αλλά τις αποδέχονται ως πραγματικότητα, ενεργούν βάσει αυτών και δεν προβληματίζονται για την ορθότητα τους.

Παρόλα αυτά οι ψυχαναγκασμοί αποτελούν ένα όλο και συχνότερα εμφανιζόμενο αίτημα στην ψυχοθεραπεία. Ο εκάστοτε ειδικός ψυχικής υγείας είναι αρμόδιος να δώσει την κατάλληλη διάγνωση, η οποία σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να γίνεται μέσω internet ή εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης. Οι Καθαροί Ψυχαναγκασμοί με περιεχόμενο βίας συνιστούν – αν δεν υφίστανται φυσικά συνοσηρότητα – Αγχώδη Διαταραχή. Μια Αγχώδη Διαταραχή για την οποία θα χρειαστεί να αναζητήσουν θεραπεία, είτε ψυχολογική, είτε φαρμακευτική, είτε ένα συνδυασμό των δύο. 

Πηγές

OCD statistics and Prevalence Rates

What is harm OCD? Symptoms, Causes and Treatment

Living with harm OCD

Βασικά Στοιχεία Κλινικής Ψυχιατρικής, Νίκος Μάνος, Εκδόσεις University Studio Press